Σάββατο, 9 Δεκεμβρίου 2017

Ο βράχος της «Κακής Πεθεράς» (Αθήνα, λόφος των Νυμφών)


Ένα από το πιο λησμονημένα τοπωνύμια της παλιάς Αθήνας, είναι ο λεγόμενος βράχος της «Κακής Πεθεράς». Είναι ενδεικτικό πως δεν περιλαμβάνεται ούτε στις, κατά τ’ άλλα αξιόλογες, συλλογές τοπωνυμίων των Μπίρη και Καιροφύλα.1 Γνωρίζουμε, ωστόσο, πως το όνομα αυτό διατηρούνταν έως τον τελευταίο αιώνα της Τουρκοκρατίας.
Ο λόφος των Νυμφών ή του Αστεροσκοπείου.
Μέσα στην έλλειψη, η περιοχή του βράχου
 της "Κακής Πεθεράς" (αλουμίνα, γύρω στο 1860)

Ο βράχος της «Κακής Πεθεράς», ή «Κακής Πεθαράς» όπως τον καταγράφει ο Ιρλανδός Edward Dodwell, βρίσκεται στη νοτιοανατολική πλαγιά του λόφου των Νυμφών. Ο πρωτοπόρος Έλληνας αρχαιολόγος Κυριακός Πιττάκης, αποδίδει την ονομασία του στην ανάμνηση των Νεοελλήνων σχετικά με το άγαλμα της «Αρτέμιδος Μογοστόκου» που υποτίθεται ότι στεκόταν σε μια εσοχή του συγκεκριμένου βράχου. Πολύ πιθανότερη, ωστόσο, φαίνεται άποψη του Dodwell. Συγκεκριμένα, ο περιηγητής αναφέρει πως στη βόρεια βάση της Πνύκας είδε έναν μεγάλο βράχινο όγκο που από μακριά έμοιαζε εκπληκτικά με μια καθιστή γυναικεία φιγούρα, την οποία οι Αθηναίοι αποκαλούσαν «Κακή Πεθαρά»!2
Ο βράχος της "Κακής Πεθεράς"
(φωτ. του συγγραφέα)
Και πράγματι, ακόμη και σήμερα η νότια όψη του συγκεκριμένου βράχου δίνει την εντύπωση μιας ρασοφορεμένης καθιστής γυναίκας! Μάλιστα ο συγκεκριμένος όγκος ορθώνεται ξέχωρα από τον υπόλοιπο ριζιμιό βράχο, στον οποίο σώζεται η εσοχή που παρατήρησε ο Πιττάκης. Επομένως, αυτή η ιδιαίτερη φυσική βραχομορφή που στις ημέρες μας βρίσκεται εντός του περιφραγμένου χώρου του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, εξηγεί θαυμάσια αυτό το περίεργο τοπωνύμιο. Όμως η αφορμή βάση της οποίας η λαϊκή φαντασία της απέδωσε το επίθετο «κακή», παραμένει άγνωστη. Ίσως, ως ένα παράξενο παιχνίδι της μοίρας, ο βράχος βαφτίστηκε με το όνομα «Κακή Πεθερά», σε αντιδιαστολή με τις ανάερες Νύμφες που λάτρευαν οι αρχαίοι πρόγονοί μας στον ομώνυμο λόφο. Οι αγαθές θεότητες της βλάστησης και της γονιμότητας, χρειάζονταν λοιπόν μια… πεθερά! Και μάλιστα, κακή!

Βαγγέλης Ζήσης

Σημειώσεις:

(1) Μπίρης Κώστας, «Αι Τοπωνυμίαι της πόλεως και των περιχώρων των Αθηνών», εκδ. Γενική Διεύθυνσις Αρχαιοτήτων και Αναστηλώσεως (1971), Καιροφύλας Γιάννης, «Τοπωνύμια της Αθήνας, του Πειραιά και των περιχώρων», εκδ. Φιλιππότη (1995).
(2) Dodwell Edward, «Classical and topographical tour through Greece during years 1801, 1805 and 1806», τόμος Α΄, σελ. 406, εκδ. Rodwell and Martin (1819).


Περισσότερα για τον βράχο της «Κακής Πεθεράς», όσο και για τη φαντασιακή πραγματικότητα της «παληάς» Αθήνας, στο βιβλίο του Βαγγέλη Ζήση:



Δευτέρα, 27 Νοεμβρίου 2017

Νέο βιβλίο!!!


Με χαρά σας ανακοινώνω τη νέα μου δουλειά:

"Η Μαγική Τοπογραφία των Αθηνών"
"Οι προλήψεις, οι δεισιδαιμονίες και οι παράδοξες ιστορίες της μεσαιωνικής πόλης"

Μια πολυετής και ογκώδης ιστοριοδιφική, λαογραφική και μεταφυσική μελέτη που αναδεικνύει τη φαντασιακή πραγματικότητα της "παληάς" Αθήνας, μιας πολιτείας μεταφορικά -ορισμένες φορές και κυριολεκτικά- μαγικής!


από το οπισθόφυλλο:
"Η παρούσα μελέτη αναφέρεται σε χρόνους αλλοτινούς, όταν μεταξύ θεών και ανθρώπων δεν υπήρχε χαώδης απόσταση. Προσεγγίζοντας μια γνώση που φέρει τη σφραγίδα του ασύλληπτου και του παραμυθιού, θα μιλήσουμε για θαυμαστές διηγήσεις και θα γνωρίσουμε τους αμφίσημους χώρους και τα μυστηριώδη όντα που ενοικούσαν εκεί, όσα δηλαδή είδε ή άκουσε η γειτονιά και όχι ό,τι κατέγραψε η επίσημη Ιστορία.
Κύκλοι μαγικοί και ιερά κέντρα, αποτροπαϊκά ή φυλακτήρια ορόσημα, επικίνδυνα στοιχειά και σκοτεινά άντρα αφιερωμένα στη λατρεία των Μοιρών, παράδοξα συμβάντα που, όπως λέγεται, μονάχα οι αλαφροΐσκιωτοι μπορούν να αντιληφθούν· όλα τους, κρυφά κατατόπια της μαγικής τοπογραφίας των Αθηνών!"



560 σελίδες
230 εικόνες & γκραβούρες εποχής
1 αναδιπλούμενος χάρτης
τιμή (προσφορά!) 20 Ευρώ (δωρεάν τα ταχυδρομικά έξοδα!) 


διαθέσιμο από τις εκδόσεις "Mundus":
τηλέφωνο: 6945-719274
email: mundus.publications@gmail.com

Παρασκευή, 26 Σεπτεμβρίου 2014

Ο «Λέων της Κέας». Ο πετρωμένος φύλακας της Ιουλίδας, (Κέα-Τζιά)


   
   Ο «Λέων της Κέας», ή «Λιόντας» όπως τον αποκαλεί ο ντόπιος πληθυσμός, είναι αναμφίβολα ένα από τα πιο ιδιαίτερα αξιοθέατα και το «σήμα κατατεθέν» της Κέας. Πρόκειται για ένα λιοντάρι μήκους έξι μέτρων, το οποίο έχει σμιλευτεί σε βράχο λίγο έξω από τη Ιουλίδα, που είναι και η Χώρα του νησιού. Λέγεται ότι σκαλίστηκε τον 6ο αιώνα π. Χ. από κάποιον άγνωστο δημιουργό. Όπως και να ‘χει, το γλυπτό ζώο σώζεται σε αρκετά καλή κατάσταση και τα αδρά χαρακτηριστικά του, ειδικά στη περιοχή της κεφαλής, διακρίνονται με ευκρίνεια.
Τα αδρά χαρακτηριστικά του διακρίνονται με ευκρίνεια
   Οι θρύλοι που αφηγούνται οι κατοίκοι του νησιού γι’ αυτό το παράξενο πέτρινο λιοντάρι, είναι πραγματικά εντυπω-σιακοί. Ο πιο διαδεδομένος από αυτούς, μας παραδίδει ότι στους παλαιούς χρόνους κατοικούσαν στη συγκε-κριμένη θέση οι Νύμφες. Μια ημέρα όμως, για κάποιον άγνωστο λόγο, αυτά τα θεϊκά πλάσματα άρχισαν να δολοφονούν τις γυναίκες του οικισμού, με αποτέλεσμα οι κάτοικοι να σκέφτονται να τον εγκαταλείψουν. Σε μια τελευταία απέλπιδα προσπάθεια, ένας ιερέας ικέτευσε τον Δία να τους λυτρώσει. Ο μέγιστος των θεών άκουσε τις παρακλήσεις των θνητών και έστειλε ένα λιοντάρι, το οποίο τις κατεδίωξε και τις ανάγκασε να μεταβούν στην Κάρυστο.
   Όταν το θεόσταλτο λιοντάρι ολοκλήρωσε την αποστολή του, πέτρωσε στη θέση αυτή ή εξαφανίστηκε, σύμφωνα με μια άλλη εκδοχή. Γι’ αυτό και οι κάτοικοι φρόντισαν να σκαλίσουν ένα όμοιό του στο συγκεκριμένο βράχο, ώστε αν κάποτε οι Νύμφες επέστρεφαν, να τρομοκρατούνταν και μόνο από την όψη του. Βέβαια, ο θρύλος λέει ότι όταν αποχώρησαν οι Νύμφες, έπεσε τρομερή ξηρασία στο νησί. Φαίνεται ότι οι τελευταίες, ως δαίμονες της Φύσης, πήραν μαζί τους και μερικά εκ των αγαθών της, όπως είναι το πηγαίο νερό. Χρειάστηκαν νέες δεήσεις από τους θνητούς, προκειμένου να φυσήξουν τα καλοκαιρινά μελτέμια και να καταστεί η γη τους γόνιμη. Αν κρίνουμε από τη σημερινή πλούσια βλάστηση της περιοχής, φαίνεται ότι οι θεοί ανταποκρίθηκαν και πάλι.
Ο "Λέων της Κέας" έχει μήκος περίπου έξι μέτρα
   Μια εύλογη απορία που προκύπτει, είναι γιατί άξαφνα οι Νύμφες στράφηκαν ενάντιον των γυναικών της Ιουλίδας και, μάλιστα, άρχισαν να τις θανατώνουν; Προς απάντηση του ερωτήματος, αξίζει να ανοίξουμε μια μικρή παράνθεση και να αναζητήσουμε τα κίνητρά τους σε συμφυρμούς και «δάνεια» από συγγενείς μύθους και πρόσωπα. Ένα από αυτά είναι ο Ικάριος, τον οποίο επέλεξε ο Διόνυσος για να διαδώσει την αμπελουργία. Λέγεται ότι όταν ο Ικάριος προσέφερε κρασί σε ποιμένες της Αττικής, αυτοί ζαλίστηκαν και θεώρησαν ότι τους δηλητηρίασε. Έτσι, τον δολοφόνησαν, πετώντας τον σ’ ένα πηγάδι. Η άμοιρη κόρη του, η Ηριγόνη, ανακάλυψε το νεκρό πατέρα της με τη βοήθεια του σκύλου της, Μαίρας. Η Ηριγόνη, δεν άντεξε το θέαμα και κρεμάστηκε σε ένα κοντινό δέντρο.
   Εξοργισμένος για το θάνατο των μυστών του, ο Διόνυσος τιμώρησε σκληρά την Αθήνα. Οι κόρες της πόλης καταλαμβάνονταν από μανία και αυτοκτονούσαν με τον τρόπο που είχε πράξει και η Ηριγόνη. Ο μαζικός χαμός τους, σίγουρα θυμίζει τους θανάτους των γυναικών της Κέας, που και αυτοί επιβλήθηκαν από θεότητες της βλάστησης! Τελικά, η Αθήνα λυτρώθηκε όταν συστήθηκε η καλοκαιρινή γιορτή της «Αιώρας», ενώ ο Διόνυσος μετέτρεψε τον Ικάριο, την Ηριγόνη και τη Μαίρα, στους αστερισμούς του Βοώτη, της Παρθένου και του Σείριου. Όσο για του φονιάδες του Ικάριου, βρήκαν καταφύγιο στο νησί της Κέας, μεταφέροντας όμως μαζί τους την κατάρα της ανομβρίας.


   Τη σωτηρία της Κέας πέτυχε ο θεός Αρισταίος, ο οποίος κατεύνασε τη θεΐκή οργή χτίζοντας ναό προς τιμή του Δία Ικμαίου (ικμάς: η υγρασία της γης) και προσφέροντας θυσίες στο άστρο του Σείριου (δηλαδή το σκυλί του Ικάριου!), που εκείνο τον καιρό βασάνιζε τις Κυκλάδες με κύματα ζέστης. Ο Αρισταίος εισακούστηκε και οι αύρες των μελτεμιών στάλθηκαν από τον Δία, δροσίζοντας το νησί για σαράντα ημέρες. Έκτοτε, οι ιερεί της Κέας συνέχισαν το παράδειγμα του Αρισταίου, όταν ο Σείριος εμφανιζόταν στον ορίζοντα.
   Όμως, πέρα από τη γοητεία που μας ασκούν οι πολυάριθμοι μύθοι και θρύλοι ανά την Ελλάδα, ίσως οι συγκεκριμένοι μπορούν να μας αποκαλύψουν κάτι περισσότερο από τους επιφανειακούς χαρακτήρες και συμβολισμούς τους. Είναι γνωστό ότι η Κέα θεωρείται ως ένα ιδανικό μέρος για όσους αγαπούν την πεζοπορία, αφού ένα ευρύτατο δίκτυο σηματοδοτημένων μονοπατιών, συνολικού μήκους 36 χιλιομέτρων, καλύπτει όλο το νησί. Ένα μεγάλο μέρος αυτού του δικτύου, το οποίο περνά από δάση, πηγές, ξωκλήσια και καταλήγει σε πανέμορφες παραλίες, ταυτίζεται με αρχαίες και μεσαιωνικές λιθόστρωτες διαδρομές, οι οποίες συνέδεαν τις τέσσερις πόλεις-κράτη του νησιού (Ιουλίδα, Καρθαία, Κορησσία, Ποιήεσσα).

Η πράσινη κοιλάδα της Ιουλίδας

   Ένα από τα σημαντικότερα λιθόστρωτα αρχαία μονοπάτια, πάνω στο οποίο μπορούν να βαδίσουν και οι σημερινοί λάτρεις του πεζοπορικού τουρισμού, φαίνεται ότι ξεκινούσε από ανατολικά της Ιουλίδας, περνούσε δίπλα από τον αρχαϊκό «Λιόντα» και έπειτα από τη βρύση του «Βενιαμίν» και τον αιωνόβιο πλάτανό της. Στη συνέχεια η οδός κατηφόριζε ανάμεσα σε βελανιδιές στο Δοσωνάρι, με κατάληξη τον οικισμό και τον κόλπο του Οτζιά. Το συνολικό μήκος της διαδρομής είναι περίπου πέντε χιλιόμετρα και σίγουρα αποτελεί μια μοναδική εμπειρία για όσους την επιλέξουν.
Εντοιχισμένα αγάλματα στη Χώρα
   Είναι πολύ πιθανόν, λοιπόν, το κλειδί του μυστηριακού «Λέοντα της Κέας», να βρίσκεται στη θέση όπου επιλέχτηκε να σκαλιστεί. Όπως είδαμε, στέκει πλάι σε μια από τις σπουδαιότερες αρχαίες οδικές αρτηρίες, η οποία περνάει από τη πηγή του «Βενιαμίν» (ίσως ενδιαίτημα των Νυμφών;) και εισέρχεται από την ανατολική «πύλη» της Χώρας. Από αυτό το πολυσύχναστο δρομολόγιο ελλόχευε ο μεγαλύτερος κίνδυνος να εισέλθουν, όχι μόνο οι επικίνδυνες Νύμφες, αλλά και κάθε λογής δεινά, συμφορές και κατάρες (όπως της ανομβρίας!) που μπορούσαν να πλήξουν την πόλη. Ας μην λησμονούμε ότι αυτές πολύ συχνά προσωποποιούνταν από τους αρχαίους, ρωμαίους και βυζαντινούς, άρα ήταν φυσικό να χρησιμοποιούν τα μονοπάτια των κοινών θνητών! Σε αυτό ακριβώς το ιδιαίτερο πόστο τοποθετήθηκε ο «Λέων της Κέας», που με το άγρυπνο βλέμμα του φρουρεί τη Χώρα και τη μικρή καταπράσινη κοιλάδα με τις διαμορφωμένες «πεζούλες», σε κάποιες από τις οποίες διακρίνονται εντοιχισμένα αρχαία δομικά μέλη. Άλλωστε, εκτός από την ολοφάνερη αναφορά του θρύλου για τη σωτήρια επέμβαση και τον αποτροπαϊκό χαρακτήρα του, είναι γνωστό ότι προφυλακτικές ιδιότητες αποδίδονταν και σε άλλα λιοντάρια που είχαν δημιουργηθεί κατά την αρχαιότητα.
   Έτσι λοιπόν και ο «Λέων της Κέας», που με το αινιγματικό ελαφρό του μειδίασμα διαβεβαιώνει ότι τίποτα κακό δεν θα συμβεί στους κατοίκους της. Καμία αρχαία κατάρα δεν θα τους πλήξει. Μέχρι, τουλάχιστον, να πάψουν να πιστεύουν σ’ αυτόν.

Βαγγέλης Ζήσης